Δεν είστε ο μόνος! Σύμφωνα με τους ερευνητές του Πανεπιστημίου του Όρεγκον, μέχρι την ηλικία των επτά ετών, ένα ποσοστό 37% των παιδιών επινοούν έναν φανταστικό φίλο. Μεγαλύτερες πιθανότητες για κάτι τέτοιο, έχουν τα μεγαλύτερα παιδιά μιας οικογένειας, τα μοναχοπαίδια και τα παιδιά που δεν παρακολουθούν πολύ τηλεόραση, ενώ η επινόηση ενός φανταστικού φίλου είναι συνήθως ένδειξη ενός δημιουργικού και ευφάνταστου παιδιού παρά ένδειξη κάποιου προβλήματος.

Σε τι εξυπηρετεί ένας φανταστικός φίλος;

• Συντροφιά & παρέα στο παιχνίδι, διαχείριση της μοναξιάς, καλλιέργεια της φαντασίας, επαφή με νέες ιδέες και τρόπους αντιμετώπισης διαφόρων θεμάτων
• Εξάσκηση στο θέμα «σχέση», συνεργασία, εμπιστοσύνη και δυνατότητα εκμυστήρευσης αλλά και διαχείριση συγκρούσεων, μια και οι φανταστικοί φίλοι, όπως και οι πραγματικοί, δεν είναι πάντα απολύτως συνεργάσιμοι!
• Μέσα από το φανταστικό φίλο, τα παιδιά μπορούν να βιώσουν και να τεστάρουν αντιδράσεις και συναισθήματα που τα δυσκολεύουν, όπως ο φόβος – να έχουν έναν φοβιτσιάρη φίλο – ο θυμός – να θυμώνουν με το φίλο τους – και το άγχος. Ορισμένα παιδιά που έχουν βιώσει τραυματικά γεγονότα, βρίσκουν συναισθηματική στήριξη σε έναν φανταστικό φίλο
• Ο φανταστικός φίλος βρίσκεται υπό την καθοδήγηση του παιδιού και σε εκείνη την περιοχή της προσωπικής του ζωής, όπου κανείς δεν έχει πρόσβαση, καλύπτοντας έτσι τις ανάγκες για έλεγχο – σε μια ηλικία που τον έλεγχο τον ασκούν κυρίως οι ενήλικες – και ιδιωτικότητα αντίστοιχα
• Τα παιδιά, μέσα από τους φανταστικούς φίλους, εκφράζουν συχνά επιθυμίες που στην πραγματική τους ζωή θα δίσταζαν να εκφράσουν και τους αποδίδουν χαρακτηριστικά προσωπικότητας τα οποία λείπουν από τα ίδια – για παράδειγμα ένα ντροπαλό παιδί μπορεί να επινοήσει έναν κοινωνικό και δημοφιλή φανταστικό φίλο
• Κάποιες φορές, ο φανταστικός φίλος χρεώνεται κάποιες αταξίες, γλιτώνοντας το παιδί από τις ανάλογες συνέπειες

Το σίγουρο είναι ότι μέσα από τη σχέση του παιδιού με το φανταστικό φίλο, μπορούμε να μάθουμε πολλά για το ίδιο το παιδί, τα συναισθήματά του και τα θέματα που το απασχολούν. Πώς αντιμετωπίζουμε ως γονείς το φανταστικό φίλο;

Σε γενικές γραμμές, ακολουθούμε το παιδί: αν μας προσκαλέσει σε κοινό παιχνίδι με το φανταστικό φίλο, ανταποκρινόμαστε χωρίς να ακυρώνουμε ή να ειρωνευόμαστε την ύπαρξή του. Αν μας κρατάει έξω από αυτή την ιδιαίτερη σχέση, το σεβόμαστε. Αποφεύγουμε να υπερεμπλακούμε τροφοδοτώντας με λεπτομέρειες το φανταστικό σενάριο και τη φανταστική σχέση – είναι η ιστορία του παιδιού, οπότε συμμετέχουμε τόσο όσο, δεν καθορίζουμε εμείς τη σχέση, αποτελώντας σταθερά τη γέφυρα του φανταστικού κόσμου με την πραγματική ζωή. Φροντίζουμε να παρέχουμε αρκετές δυνατότητες στο παιδί ώστε να συνευρίσκεται και να σχετίζεται με άλλα παιδάκια και αποφεύγουμε τη χρησιμοποίηση του φανταστικού φίλου για να χειριστούμε το παιδί. Τέλος, οριοθετούμε εμείς την εισχώρηση του φανταστικού φίλου στην καθημερινή ζωή της οικογένειας: αν για παράδειγμα ο φίλος… κάνει συνέχεια ζημιές, δεν τρέχουμε πανικόβλητοι να μαζεύουμε τα πάντα αλλά παραχωρούμε στο παιδί την ευθύνη για την αποκατάσταση/ επιδιόρθωση!

Πότε ανησυχούμε για την ύπαρξη ενός φανταστικού φίλου; Όταν η ενασχόληση μαζί του καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του παιδιού, όταν το ενδιαφέρον του παιδιού για εμπλοκή σε πραγματικές δραστηριότητες με πραγματικά πρόσωπα είναι μικρό ή ανύπαρκτο, όταν παρατηρούμε και άλλα στοιχεία στη ζωή και συμπεριφορά του παιδιού που μας ανησυχούν…

Κάποια παιδιά «χάνουν» το φανταστικό τους φίλο με την έναρξη της σχολικής ηλικίας, ενώ άλλα – λιγότερα – τον διατηρούν μέχρι και την εφηβική ηλικία. Στην ενήλικη ζωή πια, ελάχιστοι είναι αυτοί που διατηρούν ένα φανταστικό φίλο. Ο φανταστικός φίλος είναι μια προέκταση του φανταστικού παιχνιδιού και εξυπηρετεί πολλές διεργασίες του παιδικού ψυχισμού. Στο βαθμό, λοιπόν, που δε διαταράσσεται η λειτουργικότητα και καθημερινότητα του παιδιού, τον καλωσορίζουμε ως ένα δείγμα πλούσιας ψυχικής έκφρασης και τον αξιοποιούμε για να γνωρίσουμε ακόμα καλύτερα το παιδί μας…

Πράγματι, ο πόνος είναι μεγάλος στις περισσότερες περιπτώσεις. Ακόμη και αν υπάρχει προεργασία για το διαζύγιο ή αν είναι τρόπον τινά αναμενόμενο για καιρό, δεν παύει να συνιστά μια δύσκολη μετάβαση. Ένα από τα πιο βασανιστικά ερωτήματα των γονιών σχετικά με το διαζύγιο είναι το πότε: πότε είναι η κατάλληλη στιγμή για να ανακοινώσουν την απόφασή τους. Φαίνεται ότι η στιγμή της ανακοίνωσης είναι μια μορφή κορύφωσης της συναισθηματικής έντασης για τους γονείς, η στιγμή όπου νιώθουν «έκθετοι», αδύναμοι, πιεσμένοι ή και «αποτυχημένοι» παροδικά, ως προς τη διάσταση ότι δεν κατάφεραν να προφυλάξουν τα παιδιά από μια εμπειρία αποχωρισμού και απώλειας. Πότε λοιπόν, ανακοινώνει κανείς μια τέτοια απόφαση;

• Όταν οι ενήλικες έχουν καταλήξει οριστικά στο διαζύγιο και αφού έχουν αφιερώσει χρόνο στο να διευθετήσουν βασικά πρακτικά ζητήματα πριν το ανακοινώσετε στα παιδιά. Οι γονείς πρέπει να είναι σίγουροι και έτοιμοι να απαντήσουν στις βασικές απορίες του παιδιού σχετικά με τις άμεσες αλλαγές και διευθετήσεις.
• Οι γονείς πρέπει να επιλέξουν το χρόνο ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητα του παιδιού. Όσο μικρότερα τα παιδιά, τόσο μικρότερο το διάστημα ανάμεσα στην ανακοίνωση και την εφαρμογή των αλλαγών.

Πολλές φορές άνθρωποι που βρίσκονται ενόψει μιας τέτοιας ανακοίνωσης προσέρχονται για μια συμβουλευτική καθοδήγηση – κάτι που αποτελεί μια πολύ θετική επιλογή κατά τη γνώμη μου – που αφορά και στο πώς: Πώς να μιλήσουν για αυτό στα παιδιά και σε ποιο πλαίσιο.

• Είναι σημαντικό οι 2 γονείς να μιλήσουν στο παιδί (ή στα παιδιά) από κοινού, χρησιμοποιώντας το «εμείς», αναδεικνύοντας δηλαδή το ότι είναι μια απόφαση του ζεύγους. Όλα τα αδέρφια ας είναι παρόντα για αλληλοϋποστήριξη.
• Είναι αναγκαίο να ξεκαθαριστεί στο παιδί ότι δεν ευθύνεται αυτό για το χωρισμό μας και ότι η μαμά και ο μπαμπάς θα το αγαπούν για πάντα.
• Παρουσιάζουν οι ενήλικες στο παιδί τα δεδομένα με τρόπο κατάλληλο για την ηλικία του. Παρατηρούν τυχόν αλλαγές στη διάθεση του παιδιού. Η γλώσσα του σώματος καθώς και αλλαγές στις εκφράσεις του προσώπου είναι σημεία παρατήρησης για το γονέα. Τώρα περισσότερο από ποτέ είναι πολύ βοηθητικό το να ενθαρρύνουν οι γονείς τη συναισθηματική έκφραση των παιδιών και να αποδεχτούν τη γκάμα των συναισθημάτων.
• Επίσης χρειάζεται να ειπωθεί ότι τα παιδιά μπορούν να αγαπάνε και τους δύο γονείς ανεξάρτητα από το γεγονός ότι μεταξύ τους –ο μπαμπάς και η μαμά- δεν αγαπιούνται όπως πριν. Αυτό είναι σημαντικό γιατί δείχνει στα παιδιά ότι δε χρειάζεται να διαλέξουν πλευρά, ούτε ότι ο ένας γονιός θα πληγωθεί αν αγαπάνε και τον άλλον.

Κάθε μεταβατική φάση στον κύκλο της οικογενειακής ζωής, ενέχει προκλήσεις αλλά και νέες δυνατότητες, παγίδες και ευκαιρίες. Εν προκειμένω, κάποια παγίδες που θέλουμε να αποφευχθούν, είναι οι εξής:

• Αλληλοκατηγόριες μεταξύ των γονιών, διάθεση και πρακτικές εξόντωσης, εκδικητικότητα, εχθρότητα, εργαλειοποίηση των παιδιών προς εκβιασμό της άλλης πλευράς… Αυτό είναι και το πιο δυσβάσταχτο κομμάτι ενός διαζυγίου, που σχετίζεται με πιο έντονες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στα παιδιά. Είναι πραγματικά πολύ δύσκολο να ζητάει κανείς έμμεσα ή άμεσα από τα παιδιά να επιλέξουν και να απορρίψουν, να κρατήσουν ένα μέρος της προέλευσής τους, της «σύστασής» τους και να αποκοπούν από το υπόλοιπο.
• Η κατάλυση των ορίων και του πλαισίου λειτουργίας της οικογένειας. Το ζευγάρι παύει να υφίσταται, η οικογένεια όμως συνεχίζει με έναν νέο τρόπο. Χρειάζεται λοιπόν, να αντισταθεί κανείς στις ενοχές ή σε άλλα βασανιστικά συναισθήματα και να διατηρήσει μια συνέπεια ως προς την επικοινωνία με τα παιδιά και τους βασικούς κανόνες που διέπουν τη συνύπαρξη των μελών της οικογένειας. Για να το θέσουμε διαφορετικά, δεν πρόκειται ένα παιδί να ξεχάσει το διαζύγιο ή να μην πονέσει, να μην στενοχωρηθεί, να μη θυμώσει, αν ξαφνικά βρεθεί να παίζει βιντεοπαιχνίδια 10 ώρες τη μέρα ή αν αποκτήσει ένα διάδρομο με παιχνίδια. Με την ασυδοσία και την απουσία πλαισίου, απλά θα συμβάλλουμε στην αναβολή της διεργασίας του πένθους που ακολουθεί όλες τις σημαντικές απώλειες – μια τέτοια είναι και το διαζύγιο και κάθε παιδί θα την επεξεργαστεί με το δικό του μοναδικό τρόπο.
• Πολλές φορές τα παιδιά φαντασιώνονται πως οι γονείς θα τα ξαναβρούν και θα γίνουν πάλι όλα όπως ήταν παλιά, με αποτέλεσμα να προσπαθούν να πάρουν το ρόλο του μεσολαβητή, του συμβούλου, του ειρηνοποιού, του «καλού» παιδιού που θα καταφέρει να επανασυνδέσει τους γονείς. Πρέπει να γίνει ξεκάθαρο ότι για την πορεία της συζυγικής σχέσης αποφασίζουν μόνο οι γονείς και ότι το παιδί μπορεί να συνεχίσει να είναι παιδί, χωρίς να βαραίνουν τις πλάτες του δυσανάλογες ευθύνες.

Σε πολλές περιπτώσεις, μια σημαντική αλλαγή όπως το διαζύγιο ενεργοποιεί νέες δυνατότητες στα άτομα και στα συστήματα, απελευθερώνει δυνάμεις που παρέμεναν σε αναστολή και φυσικά συμβάλλει σε μια πιο ήρεμη και λειτουργική ατμόσφαιρα καθημερινής ζωής. Το διαζύγιο λοιπόν, δε συνεπάγεται απαραίτητα την καταστροφή, κάποιες φορές σηματοδοτεί την επανεκκίνηση. Ο τρόπος που θα το διαχειριστούμε, θα επικοινωνήσουμε τα νέα δεδομένα στα παιδιά, θα συνεργαστούμε μεταξύ μας ως ενήλικες και θα εμπεριέξουμε τα δικά μας έντονα και δύσκολα συναισθήματα, θα καθορίσει εν πολλοίς τις συνέπειες σε όλους τους εμπλεκόμενους. Ας αναλογιστούμε τι μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά κατά τη διάρκεια μιας ανάλογης δύσκολης φάσης και ας φροντίσουμε να υιοθετήσουμε πρακτικές που αποσκοπούν στη στήριξή τους και στη διαφύλαξη των δικαιωμάτων τους.

Βιβλιογραφία:

• Απώλειες στη ζωή του παιδιού, εκδ. Μέριμνα
• Παιδιά, γονείς & Διαζύγιο, Εκδ. Οξυγόνο
• Χωρίζουν οι γονείς μου, Νομική Βιβλιοθηκη

Η αυτοεκτίμηση εκφράζει την αξία που δίνει κάποιος στον εαυτό του. Είναι μια συνολική , συναισθηματική κυρίως στάση για τον εαυτό, που μπορεί να είναι θετική ή αρνητική και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, δρούμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους.

Η αυτοπεποίθηση είναι ένα από τα πολλά επιμέρους κομμάτια της αυτοεκτίμησης, που είναι πολύ πιο ευρεία έννοια. Μπορεί δηλαδή, κανείς, να έχει αυτοπεποίθηση σε έναν τομέα της ζωής του και να στερείται αυτοπεποίθησης σε άλλους.

Και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά, οικοδομούνται σταδιακά, από τα πρώτα κιόλας χρόνια της ζωής μας. Τα παιδιά, διαμορφώνουν σταδιακά μια εικόνα και αίσθηση για τον εαυτό τους, μέσα από το «καθρέφτισμα» της μητέρας και του πατέρα αρχικά και στη συνέχεια μέσα από το είδωλό τους στα μάτια όλων των σημαντικών άλλων, παιδαγωγών, συμμαθητών, φίλων.

Τα παιδιά που κατακτούν μια θετική αυτοεκτίμηση, είναι πολύ πιθανό να ενεργούν αρκετά αυτόνομα, να παίρνουν πρωτοβουλίες, να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους, να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τις συγκρούσεις και το αίσθημα του άγχους, να επιλέγουν κατάλληλους φίλους, να εκφράζουν τα συναισθήματά τους με λειτουργικό τρόπο και να χαίρονται τη ζωή!

Στον αντίποδα, τα παιδιά που δεν έχουν μια αρκετά καλή αυτοεκτίμηση, είναι πιο πιθανό να νιώθουν αδύναμα, να αγχώνονται εύκολα, να χρειάζονται πάντα επιβεβαίωση. Το αίσθημα ανεπάρκειας, τα οδηγεί συχνά στο να αναζητούν ευθύνες στους άλλους και να είναι εξαρτημένα από αυτούς, ενώ δυσκολεύονται στο να αντλήσουν τη μέγιστη χαρά από τη ζωή και τις καθημερινές τους ασχολίες.

Υπάρχουν αρκετοί «κλέφτες» της αυτοεκτίμησης, που μπορούν να τρυπώσουν – αν τους το επιτρέψουμε – και να δηλητηριάσουν την καθημερινή μας επικοινωνία με τα παιδιά: η εστίαση στα αρνητικά χαρακτηριστικά και τις αδυναμίες του παιδιού, ο φόβος της θέσπισης – και τήρησης – ορίων, το  εμπόλεμο οικογενειακό κλίμα , το να «σώζουμε» διαρκώς το παιδί από καταστάσεις, η υποτίμηση, οι αρνητικές προσδοκίες και η ανειλικρίνεια, είναι ορισμένοι από αυτούς.

Αντίθετα, η ειλικρίνεια και η ενθάρρυνση, ο διάλογος και η οριοθέτηση, η εστίαση στα θετικά και δυνατά σημεία του παιδιού είναι σύμμαχοι στην αποτελεσματική επικοινωνία και μπορούν να αποτελέσουν σημαντικούς και σταθερούς ενισχυτές της αυτοεκτίμησης.

Πιο συγκεκριμένα, αυτά που μπορούμε να κάνουμε για να συμβάλλουμε στη διαμόρφωση μιας θετικής αυτοεικόνας του παιδιού και στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησής του, είναι:

• Να χρησιμοποιούμε θετικές διατυπώσεις (π.χ. μου αρέσει ο τρόπος που το κάνεις αυτό, πέρασα όμορφα μαζί σου)
• Να αξιοποιούμε τη γλώσσα του σώματος και τα μη λεκτικά μηνύματα αποδοχής και εκτίμησης (αγκαλιές, χάδια, νεύματα, σωματική εγγύτητα και έκφραση διαθεσιμότητας στην επικοινωνία)
• Να είμαστε γενναιόδωροι και ενθαρρυντικοί, αποφεύγοντας όμως τους διαρκείς, γενικούς και «κούφιους» επαίνους
• Να διδάξουμε τις θετικές διατυπώσεις για τον εαυτό, ανακατευθύνοντας (αμφισβητώντας;) τις αρνητικές πεποιθήσεις
• Να διδάξουμε την επίλυση προβλημάτων και τη λήψη αποφάσεων
• Να χρησιμοποιούμε εποικοδομητική κριτική, αντί της κατηγόριας, της μείωσης, της υποτίμησης
• Να αποτελούμε παράδειγμα προς μίμηση (ανοχή στα λάθη, αναθεώρηση και επανόρθωση, συναισθηματική διαχείριση, σεβασμός)

Πέρα και πάνω από όλα, αυτό που χρειάζεται είναι η τόνωση της δικής μας αυτοεκτίμησης, η αποδοχή και φροντίδα του εαυτού μας, η θετική στάση ζωής. Και φυσικά, άφθονη αγάπη, χωρίς όρους και ημερομηνία λήξης!

Χαλάει ποτέ η αγάπη; ρώτησε ο Μικρός.
Λυγίζει άραγε ποτέ και σπάει;
… Κι όταν πεθάνουμε και χαθούμε
Θα μ΄αγαπάς ακόμη;
Θα υπάρχει ακόμα η αγάπη;

Η Μαμά πήρε στην αγκαλιά της τον Μικρό και είπε…

Η αγάπη είναι σαν τ΄ αστέρια
Ποτέ δεν πεθαίνει και πάντα φωτίζει.

Σημ. Το κείμενο σε πλάγια γραφή είναι από το βιβλίο ”Θα σ’ αγαπώ ό, τι κι αν γίνει”
της Debi Gliori, εκδόσεις Πατάκη.

Την επιστημονική σημασία των ονείρων ανάλυσε με μεγάλη μεθοδικότητα, πρώτος ο Freud στο βιβλίο του «Η Ερμηνεία των Ονείρων», όπου προτείνει ότι το περιεχόμενο των ονείρων σχετίζεται με την εκπλήρωση επιθυμιών. Πίστευε ότι υπάρχουν κρυμμένες επιθυμίες και συμβολισμοί που πρέπει να αποκωδικοποιήσουμε προκειμένου να βρούμε την άδηλη ή μη εμφανή σημασία του ονείρου και όχι να δίνουμε βάρος σε αυτά ακριβώς που βλέπουμε, δηλαδή, το έκδηλο και εμφανές. Πίστευε ακόμη ότι για να αποκωδικοποιήσουμε τα όνειρα πρέπει να προσέξουμε περισσότερο τα συναισθήματα και τις σκέψεις που μας προκαλούν. Οι σκέψεις αυτές μπορούν μετά να μας οδηγήσουν σε άλλα συναισθήματα και συνειρμούς. Ο ελεύθερος συνειρμός αποτελεί τη βάση στην τεχνική της ανάλυσης των ονείρων, κατά την οποία ο δημιουργός του ονείρου διερευνά τις αντιδράσεις του απέναντι σε στοιχεία του ονείρου, ακολουθώντας το θεμελιώδη κανόνα σύμφωνα με τον οποίο καμία ανάμνηση ή σκέψη δεν απορρίπτεται, όσο ασήμαντη, δυσάρεστη ή άσχετη κι αν φαίνεται. Επιπλέον, ένας εσωτερικός μηχανισμός λογοκρισίας, το Υπερ-εγώ, μεταμφιέζει αυτές τις επιθυμίες ώστε να μην δούμε την πραγματική τους φύση, εξυπηρετώντας έτσι την ανάγκη μας για ικανοποίηση τους και εξυπηρετώντας ταυτόχρονα έναν ήρεμο ύπνο. Οι εφιάλτες, σύμφωνα με τον Freud, είναι μια αντίδραση του εγώ σε επιθυμίες που ήταν πολύ δυνατές ή όχι επαρκώς μεταμφιεσμένες. Περιέγραψε μάλιστα τέσσερις διαδικασίες μεταμφίεσης με τις οποίες μπορούμε να μεταφράσουμε το έκδηλο ή εμφανές στο άδηλο και πραγματικό νόημα:

• Συμπύκνωση: ένα αντικείμενο στο όνειρο έχει πολλαπλές σημασίες και ερμηνείες
• Μεταφορά: η διαδικασία όπου η συναισθηματική σημασία ενός αντικειμένου μεταφέρεται σε άλλο αντικείμενο ώστε να ξεγελαστεί το υπερ-εγώ και να μην γίνει λογοκρισία
• Αντιπροσώπευση: η διαδικασία όπου μια σκέψη αντιπροσωπεύεται από μια εικόνα
• Συμβολισμός: ένα σύμβολο αντιπροσωπεύει μια πράξη, πρόσωπο ή ιδέα

Ο Jung πίστευε ότι τα όνειρα ήταν κάτι περισσότερο από μια έκφραση επιθυμιών που καταστέλλονται. Σύμφωνα με τον Jung, τα όνειρα δεν αντανακλούν μόνο το υποσυνείδητο αλλά και την πραγματική και συνειδητή ζωή κάθε ανθρώπου. Ο Jung έδινε την ίδια σημασία και στο έκδηλο μήνυμα του ονείρου. Ο Freud ζητούσε από τους ανθρώπους να δουν το κάθε ένα σύμβολο ξεχωριστά και να προσπαθήσουν να καταλάβουν τι ακριβώς λογοκρίθηκε με βάση αυτό το σύμβολο. Ο Jung ζητούσε από τους ανθρώπους να συσχετίσουν τις εικόνες ή τα σύμβολα που είδαν με την καθημερινή τους ζωή.

Αριθμοί , χρώματα, ζώα, φαγητά, σημεία του σώματος και μέρη ενός σπιτιού είναι μερικά μόνο από τα κλασικά σύμβολα που εμφανίζονται στα όνειρά μας και ανάγονται σε μια προσωπική νοηματοδότηση στον κάθε ένα από εμάς. Ο τόπος, ο χρόνος, τα πρόσωπα και ο τρόπος, οι σχέσεις, η συνθήκη και οι καταστάσεις του ονείρου, κατεξοχήν δραματουργικά στοιχεία, καθορίζουν την ερμηνεία ενός συγκεκριμένου ονείρου για έναν συγκεκριμένο ονειρευόμενο.

Αν σας ενδιαφέρει η διερεύνηση των ονείρων σας και η αποκρυπτογράφησή τους, ξεκινήστε από την καταγραφή τους: ας έχετε δίπλα στο κρεβάτι σας ένα μπλοκάκι και ένα μολύβι. Με το που ξυπνήσετε, είτε το πρωί είτε – αν τύχει – μέσα στη νύχτα, γράψτε μία φράση ή έστω μερικές λέξεις κλειδιά από το όνειρο, προτού το ξεχάσετε. Τη δεύτερη φορά θα θυμάστε ακόμα περισσότερα και μετά από λίγο καιρό θα θυμάστε σχεδόν όλο το όνειρο. Παράλληλα, αποδεχτείτε τον βασικό κανόνα της περιπλάνησης: κάθε όνειρο έχει ένα πολύ προσωπικό νόημα για τον άνθρωπο που το βλέπει, κάτι έχει να του πει!

 «Κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας.» είπε ο Κάρολος Κουν, συμπληρώνοντας πως «μόνος ο καθένας είναι ανήμπορος, μα μαζί ίσως και κάτι να μπορέσουμε να κάνουμε. Το θέατρο ως μορφή Τέχνης, δίνει την δυνατότητα να συνδεθούμε, να συγκινηθούμε, ν’ αγγίξουμε ο ένας τον άλλον, να νιώσουμε μαζί μια αλήθεια. Για αυτό διαλέξαμε το θέατρο σα μορφή εκδήλωσης του ψυχικού μας κόσμου.»

Η θεραπευτική χρήση του θεάτρου, η δραματοθεραπεία,  ξεκίνησε ουσιαστικά από την αρχαία Ελλάδα, με τη διαφορά ότι οι αρχαίοι Έλληνες δε χρησιμοποιούσαν τον όρο αυτό. Η δραματική έκφραση ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των Ελλήνων και είχαν τελετουργίες οι οποίες σηματοδοτούσαν τον κύκλο της ζωής. Ο χορός, η μίμηση, η μουσική και το δράμα έδιναν στους συμμετέχοντες και στους θεατές την ευκαιρία να βιώσουν τις αλλαγές της ζωής αλλά και να εκτονώσουν τη συναισθηματική τους φόρτιση.

Η δραματοθεραπεία ως ψυχοθεραπευτική μέθοδος στηρίζεται και αντλεί φιλοσοφία, γνώση, τεχνικές και μέσα εργασίας, κατά κύριο λόγο από την Τέχνη, αλλά και την Ψυχολογία, την Ψυχιατρική και την Ανθρωπολογία, προκειμένου να ωθήσει άτομα και ομάδες σε θεραπευτική αλλαγή. Μια ολοκληρωμένη εκπαίδευση στη δραματοθεραπεία, στηρίζεται σε αυτούς τους δύο πυλώνες, επιστήμες του ανθρώπου και θεατρική τέχνη, κρίνεται δε απαραίτητη για να μπορεί κανείς να συντονίσει συνεδρίες θεραπευτικού χαρακτήρα. Συνδυάζοντας λόγο και βιωματική δράση, επιχειρούμε, στις δραματοθεραπευτικές μας συναντήσεις, να καλλιεργούμε, να ενισχύουμε τις υγιείς μας πλευρές και τη δημιουργικότητά μας και παράλληλα να διερευνούμε ποικιλοτρόπως τις δυσλειτουργίες μας  και τα μπλοκαρίσματα που χρειάζονται αντιμετώπιση. Στη δραματοθεραπεία συμμετέχει ενεργά και το σώμα του συμμετέχοντα, «φέροντας» μέσα στη συνεδρία επιπλέον πληροφορίες και διεξόδους για όσα τον απασχολούν, από όσες είναι προσιτές μόνο μέσω του λόγου. Μέσα από τη δραματοθεραπευτική διεργασία, μπορεί κανείς να (ξανα)δεί τα  κομμάτια του εαυτού του και της προσωπικής του ιστορίας, να τα κατανοήσει, να τα αποδεχτεί και να απαρτιώσει έτσι την ταυτότητά του. Μέσα από τη μέθοδο των ρόλων, μπορεί ο θεραπευόμενος να επεξεργαστεί τους ρόλους της καθημερινής του ζωής, να διατηρήσει και να εμπλουτίσει τους ρόλους που τον ικανοποιούν και να τροποποιήσει εκείνους που είναι δυσλειτουργικοί ή επιβαρυντικοί για αυτόν και τη συναισθηματική του ισορροπία.

Η δραματοθεραπεία απευθύνεται σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες με συγκεκριμένα ψυχολογικά προβλήματα (άγχος, φοβίες, δυσκολίες στην επικοινωνία κ.ά.), αλλά και με σοβαρότερες ψυχικές διαταραχές,όπως άτομα που νοσηλεύονται σε ψυχιατρικά ιδρύματα ή θεραπευόμενοι σε διαδικασία απεξάρτησης. Επίσης, σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες που επιθυμούν να διευρύνουν την αυτογνωσία τους και να πειραματιστούν μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο με εναλλακτικούς ρόλους και συμπεριφορές, να επεξεργαστούν θέματα που τους απασχολούν και να βελτιώσουν την επικοινωνία και τις σχέσεις τους.

Ο μεγάλος θεατράνθρωπος Peter Brook λέει: «Τα φύλλα σαν πέσουν δεν ξαναφυτρώνουν, τα ρολόγια ποτέ δεν γυρίζουν πίσω, δεν μπορούμε ποτέ, να έχουμε μια δεύτερη ευκαιρία. Όμως, στο θέατρο η σκηνή σκουπίζεται κι είναι καθαρή κάθε φορά.» Ποιος δε χρειάστηκε κάποια στιγμή μια δεύτερη ευκαιρία;

Τρεις απλές ερωτήσεις, μπορούν να λειτουργήσουν αποκαλυπτικά ως προς την ποιότητα των μεθόδων πειθαρχίας που χρησιμοποιούμε και ειδικότερα ως προς τη διάσταση της τιμωρητικότητας.

1.Θα μου άρεσε να μου το κάνουν εμένα αυτό;

2.Βοηθά αυτή η μέθοδος το παιδί μου να αποκτήσει πολύτιμες δεξιότητες ζωής;

3.Αυτή η μέθοδος θα χτίσει ή θα βλάψει τη σχέση μας;

Υπάρχει, λοιπόν, η προσέγγιση που αντιμετωπίζει τα παιδιά ως πλάσματα που χρειάζονται την επιβολή και την εξουσία για να μάθουν και η άποψη ότι μπορεί να υιοθετήσουμε μια διαπαιδαγώγηση που να ενισχύει τη σχέση και όχι να την υποσκάπτει. Η 2^η άποψη προϋποθέτει ότι υπάρχει σεβασμός και ένας δεσμός σταθερός, στενός, ασφαλής, που αξίζει να προστατευθεί και να καλλιεργηθεί περαιτέρω.

Στην περίπτωση, λοιπόν, που η σχέση οικοδομείται συστηματικά από νωρίς και η σύνδεση υπερισχύει της ανάγκης για επιβολή, αυξάνεται η πιθανότητα να κινηθούμε στο μονοπάτι της συνεργασίας και της πρόληψης, παρά σε αυτό της μονόπλευρης επιβολής και της εκ των υστέρων διαχείρισης… Πρόκειται για δύο πολύ διαφορετικές διαδρομές, με αλλιώτικες επιδράσεις, βραχυπρόθεσμες όσο και μακροπρόθεσμες, πάνω στο παιδί, στο γονιό και τη σχέση. Ενδεικτικά, μπορούμε να επισημάνουμε κάποιες από αυτές…

Υπάρχουν πολλά εργαλεία που μπορούν να καταστήσουν την τιμωρία περιττή και αχρείαστη. Το καλύτερο εργαλείο είναι μια ζεστή αγκαλιά, ακόμη και νοερή, αν το άλλο άτομο δεν επιθυμεί το άγγιγμα εκείνη τη στιγμή. Η επιτυχία των εργαλείων είναι ευθέως ανάλογη με τη δύναμη του δεσμού που έχουμε με το παιδί. Αν χρησιμοποιούμε την τιμωρία μαζί με τα εργαλεία, η επιτυχία περιορίζεται. Αν η χρήση των εργαλείων δε φέρει αλλαγές, πρέπει να γυρίσουμε στην οικοδόμηση του δεσμού και να τα ξαναδοκιμάσουμε μετά από λίγο καιρό…  Κάποια από αυτά είναι:

• Διάλειμμα για το γονέα. Αποφόρτιση, ανατροφοδότηση, ψυχραιμία.
• Επίβλεψη – Πρόληψη – τροποποίηση περιβάλλοντος. Κάνουμε πλάνο διαχείρισης για τις καταστάσεις που θεωρούμε δύσκολες, προλαμβάνουμε εκρήξεις νεύρων, απομακρύνουμε από το οπτικό πεδίο τα ακατάλληλα αντικείμενα, δημιουργούμε ένα φιλικό σπίτι για το ΠΑΙΔΙ!
• Μηνύματα – Εγώ: Θετικές φράσεις σύνδεσης («Σ’ αγαπώ»)
• Ενεργητική ακρόαση: αναγνωρίζουμε συναισθήματα & ανάγκες
• Παροχή πληροφοριών. Εξηγούμε μεστά και περιληπτικά
• Ενθάρρυνση, δίνουμε οδηγίες με καταφατικές και όχι αρνητικές προτάσεις. «Ας…» αντί για «μην…»
• Κάνουμε το αίτημα παιχνίδι. Π.χ. βουρτσίζουμε τα δόντια και περιγράφουμε τι βλέπουμε εκεί μέσα (φανταστικά) ή έχουμε στο μπάνιο τη Δόνα Τερηδόνα!
• Γονεϊκή παρουσία (όχι απομόνωση). Τις στιγμές της έντασης βρισκόμαστε κοντά στο παιδί και το βοηθάμε να αντιμετωπίσει τα έντονα συναισθήματά του. Ακολουθεί επίλυση προβλήματος / επανόρθωση με συμμετοχή του παιδιού.
• Τήρηση υποσχέσεων, προειδοποίηση πριν από μια μετάβαση, διασαφήνιση προσδοκιών και προετοιμασία
• Παροχή επιλογών ως προς το χρόνο και τον τόπο
• Χρήση του κανόνα «Όταν … τότε…», χρήση ρολογιού ή ημερολογίου για τον προσδιορισμό χρονικών ορίων
• Συμμετοχή στην οικογενειακή ζωή! Μοίρασμα χρόνου με δημιουργικό τρόπο, όχι μόνο για την παροχή οδηγιών!
• Πρώτα σύνδεση, μετά καθοδήγηση!
• Συγχώρεση, είμαστε πρότυπο, όχι τιμωροί!

Τα παιδιά ανταποκρίνονται τόσο πολύ στο χαμόγελο, που αν ένας γονέας μπορούσε να αλλάξει ένα μόνο πράγμα στον τρόπο διαπαιδαγώγησης των παιδιών του, θα του συνιστούσαμε να χαμογελά πιο συχνά και να προσφέρει περισσότερες αγκαλιές και πιο πολλή στοργή.

Βιβλιογραφία: Πειθαρχία χωρίς τιμωρία, Μάρτης

«Και πώς μπήκε το μωρό μέσα στην κοιλίτσα;» / «Κυρία, εσείς κάνετε σεξ;» / «Μπαμπά, τι είναι αυτόοοο;»

Όσοι συναναστρεφόμαστε με παιδιά και εφήβους, γνωρίζουμε καλά ότι η εξερεύνηση του σώματος και τα ερωτήματα σχετικά με τη σεξουαλικότητα ξεκινούν νωρίς και συχνά… αιφνιδιαστικά! Οι ερωτήσεις των παιδιών, αθώες και εμπνευσμένες, ζητούν απαντήσεις με επιτακτικό τρόπο! Παράλληλα, η πρόσληψη των πληροφοριών από τα παιδιά αλλά και η παραπληροφόρησή τους έχουν πάρει μεγάλες διαστάσεις λόγω και της τεχνολογικής ανάπτυξης, με αποτέλεσμα γονείς και παιδαγωγοί, να βρισκόμαστε συχνά αντιμέτωποι με μικρά παιδιά με …μεγάλες, στρεβλές και δύσκολες στη διαχείριση, γνώσεις! Ο μόνος τρόπος να προλάβουμε τη σύγχυση και να συμβάλλουμε στην αξιόπιστη ενημέρωση των παιδιών μας πάνω σε αυτό το αμήχανο αλλά και εξαιρετικά σοβαρό ζήτημα, είναι το να αποτελούμε εμείς οι ίδιοι, μία έγκυρη, διαθέσιμη και ειλικρινή πηγή πληροφόρησης και συζήτησης, να διαπαιδαγωγήσουμε, δηλαδή, σεξουαλικά τα παιδιά μας.

Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση εμπεριέχει όλα τα επίπεδα της σεξουαλικής υγείας όπως ενημέρωση για σωματική υγεία, για συναισθηματική αλλά και για κοινωνική. Βασικός μοχλός της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης αποτελεί ο σεβασμός στην σεξουαλικότητα και τις σεξουαλικές σχέσεις. Οι στόχοι της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης μπορεί να περιλαμβάνουν ενημέρωση για την ανατομία, την ανθρώπινη σεξουαλικότητα, τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, τον αυνανισμό, τη γονιμοποίηση, την αντισύλληψη, τον τοκετό αλλά και το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, του σεβασμού της επιθυμίας του άλλου και τελικά της αυτοπροστασίας από την σεξουαλική κακοποίηση.

Συνήθως, ως ενήλικες δυσκολευόμαστε να μιλήσουμε στα παιδιά μας για θέματα που σχετίζονται με το σεξ γιατί:

• Ντρεπόμαστε και νιώθουμε άβολα.
• Νιώθουμε ότι οι γνώσεις μας είναι ανεπαρκείς.
• Δεν έχουμε χρόνο.
• Νιώθουμε ανασφάλεια μήπως πούμε κάτι λάθος.
• Μας λείπει η εμπειρία αφού οι δικοί μας γονείς δεν μας έχουν μιλήσει γι’ αυτά τα θέματα.

Θυμάμαι μία ενδιαφέρουσα συζήτηση σε μια ομάδα γονέων πριν χρόνια, κατά την οποία μία μητέρα μας αποκάλυψε ότι το αιδοίο της κόρης της το είχαν από νωρίς ονομάσει… «πατάτα» – αργότερα προβλήθηκε στη μεγάλη οθόνη ο «Κυνόδοντας», με την παραπάνω εκδοχή επικοινωνίας σαφώς εμπλουτισμένη … Προσπάθησα τότε να υπερασπιστώ την αθωότητα των λέξεων και να εξηγήσω ότι για ένα παιδί που μαθαίνει τον κόσμο μέσα από την αλληλεπίδρασή του με τους άλλους και μέσα από την εμπιστοσύνη που έχει ανάγκη να δείχνει προς τα πρόσωπα αναφοράς της ζωής του, το να ακούσει τη λέξη «αιδοίο» είναι παρόμοιο με το να ακούσει οποιαδήποτε άλλη λέξη. Το πρόβλημα έγκειται στη δική μας δυσκολία να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους, χωρίς να γελάσουμε ύποπτα ή να βιαστούμε να αλλάξουμε θέμα, χωρίς δηλαδή να χρωματίσουμε τη λέξη με τις δικές μας εμπειρίες και τις ενήλικες αναγωγές τους. Ένα, λοιπόν, από τα κύρια σημεία που οι γονείς είναι χρήσιμο να γνωρίζουν, όσον αφορά τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους, είναι η αναγκαιότητα μίας καλής και ειλικρινούς σχέσης επικοινωνίας γονιού-παιδιού. Και οι δύο γονείς, ο καθένας από τη δική του θέση και μέσα από το δικό του ρόλο, μεταδίδουν στα παιδιά τους πληροφορίες και μηνύματα που έχουν μεγάλη αξία για την ομαλή ψυχοσεξουαλική τους ανάπτυξη, καθώς και τις μελλοντικές τους σχέσεις με το άλλο φύλο, λειτουργώντας ως πρότυπα.

Είναι σκόπιμο να ακούμε με προσοχή τις ερωτήσεις τους και να δίνουμε άμεσες και ειλικρινείς απαντήσεις, χωρίς να κρυβόμαστε και να μιλάμε με ασάφεια. Η αμηχανία, ο φόβος, η άμυνα ή ο θυμός ως αντίδραση στην εκδήλωση ενδιαφέροντος του παιδιού για θέματα σεξουαλικότητας, μπορεί να μεταδώσουν το μήνυμα στο παιδί ότι τα θέματα αυτά είναι «κάτι κακό», με αποτέλεσμα να νιώσει ντροπή, ενοχή ή/και φόβο. Επιπρόσθετα, μία τέτοια αντίδραση θα το αποτρέψει από το να απευθύνεται στους γονείς του, στρεφόμενο σε λιγότερο έγκυρες πηγές.

Κάποια από τα βιβλία που μπορούν να μας βοηθήσουν σε αυτές τις συζητήσεις, είναι:

• Πώς γεννιούνται τα παιδιά, Πατάκης
• Τα μωρά δεν τα φέρνει ο πελαργός ,Πατάκης
• Η μαμά γέννησε ένα αυγό, Πατάκης
• Θέλω να μάθω για το σεξ, Καστανιώτης
• Κουβεντιάζοντας για το σεξ με τα μικρά μας παιδιά, Θυμάρι
• Πώς να μιλήσετε στα παιδιά σας για το σεξ, Lector Jr.
• Οδηγός εκπαιδευτικών & γονέων για την ανίχνευση της παιδικής κακοποίησης, Βήτα

• Τη μετάθεση ευθύνης για την απόφαση αυτή στο παιδί, «αφού το ζητάς θα το κάνουμε». Η ευθύνη διεύρυνσης της οικογένειας αναλογεί στους γονείς.
• Τον απόλυτο και συχνά αγχώδη καθησυχασμό του παιδιού, που περιορίζει τις ευκαιρίες για μοίρασμα δύσκολων συναισθημάτων και προβληματισμών.
• Τη σκιαγράφηση της αδελφικής σχέσης ως ειδυλλιακής και θαυμάσιας.
• Τη μονόπλευρη επικέντρωση στο νέο μωρό και τις ανάγκες του. Το να αντιμετωπίζουμε ξαφνικά το πρωτότοκο παιδί ως «μεγάλο», υπονοώντας ότι δεν μας έχει πια τόση ανάγκη ή ότι πρέπει να σταθεί στο – δυσανάλογο – ύψος των περιστάσεων.

Αντίθετα, είναι σκόπιμο να:

• Χρησιμοποιήσουμε ιστορίες, βιβλία, εικόνες για να περιγράψουμε με απλά λόγια τι συμβαίνει σχετικά με το μωρό που βρίσκεται μέσα στην κοιλιά μας.
• Σεβαστούμε τους ρυθμούς προσαρμογής και το εύρος των αντιφατικών συναισθημάτων που βιώνει το πρωτότοκο παιδί
• Ενημερωθούμε. Ξέρετε ότι ως έγκυες αναδίδουμε το άρωμα της ζωής μέσω ορμονικής έκκρισης και το παιδί μας έλκεται από αυτές τις ουσίες που του θυμίζουν τα πρώτα του βιώματα; Γι’ αυτό και θέλει να είναι κοντά μας όσο περισσότερο γίνεται. Το να ερμηνεύουμε τα πάντα ως «ζήλεια» δεν είναι βοηθητικό στην προσέγγισή μας.
• Διατηρήσουμε την επαφή μας με το πρωτότοκο παιδί, σωματική, ψυχική, πνευματική.
• Πάρουμε λίγο χρόνο και να αναλογιστούμε τις πεποιθήσεις μας αλλά και τις δικές μας εμπειρίες ως παιδιά και αδέλφια.
• Αντιμετωπίσουμε με κατανόηση συμπεριφορές παλινδρόμησης, που κάτι θέλουν να μας πουν! Σε κάθε περίπτωση παλινδρόμησης, προσπαθήστε να δείτε τι θα μπορούσατε να κάνετε για να διαφυλάξετε την αξιοπρέπεια του παιδιού και να το διευκολύνετε. Με στήριξη και βοήθεια, θα νιώσει εμπιστοσύνη και θα ξεπεράσει αυτά τα στάδια.
• Αναζητήσουμε έναν δυνατό σύμμαχο στον σύντροφό μας και πατέρα του πρωτότοκου παιδιού.
• Ζυγίσουμε τις δυνάμεις μας και να θέσουμε προτεραιότητες. Το παν είναι η συναισθηματική κάλυψη και επαφή, η δική μας και οπωσδήποτε των παιδιών. Δεν συναντάμε ποτέ σε ομάδες ενηλίκων θεραπευόμενους που θυμούνται το πεντακάθαρο σπίτι ή τη νοικοκοιροσύνη της μαμάς τους. Αντίθετα, συναντάμε πολλούς που ανακαλούν την τραυματική έλλειψη των χαδιών και της επαφής ή την ξαφνική αλλαγή μετά από έναν βίαιο εκθρονισμό τους από το αδερφάκι τους.

Δραστηριότητες και βήματα προετοιμασίας για την έλευση του μωρού:

• Διαβάστε σχετικά βιβλία και συζητήστε το περιεχόμενο, λύνππντας απορίες. Φυτέψτε ένα σπόρο και φροντίστε το μέχρι να φυτρώσει. Παρατηρήστε τα ζώα και το πώς έρχονται στον κόσμο και επεκταθείτε στους ανθρώπους.
• Δείξτε στο πρωτότοκο φωτογραφίες από όταν ήταν μωρό και προετοιμάστε τη νέα «είσοδο». Κατασκευάστε μαζί ένα κρεβατάκι για μία κούκλα – μωρό, επενδύστε το με ζωγραφιές του παιδιού και κινηθείτε παράλληλα στη φροντίδα της κούκλας και του αληθινού μωρού όταν γεννηθεί.
• Όταν έρθει το μωρό στο σπίτι, επιτρέψτε στα αδερφάκια να «συστηθούν». Αφήστε το μεγαλύτερο παιδί να περιεργαστεί το μωρό, δείξτε εμπιστοσύνη, αποφύγετε να μεταβιβάσετε άγχος και ανασφάλεια. Διηγηθείτε στο πρωτότοκο λεπτομέρειες από τη δική του γέννηση. Δε χρειάζεται να πιέσουμε τις αγκαλιές των αδερφιών ή τη σωματική επαφή, ακολουθούμε το ρυθμό του παιδιού.

Σε όλη τη διαδρομή προετοιμασίας και συμπόρευσης, είναι σημαντικό να  αποδεχόμαστε τη μοναδικότητα και διαφορετικότητα του κάθε παιδιού και να αποφεύγουμε τις συγκρίσεις και την παγιωμένη απόδοση ρόλων και ταμπελών!

Βιβλιογραφία:

Μαμά, αυτός όλο με κάνει και θυμώνω, Θυμάρι

Οι καβγάδες των παιδιών, Ελληνικά Γράμματα

Σχέση μεταξύ αδελφών, Lector Jr.

Η συμβουλευτική ψυχολογία στα παιδιά, Πεδίο